Dezynfekcja Dezynsekcja Deratyzacja

Wojciech Szeklicki

Rodzaje i Miejsca Występowania Szkodników


Do szkodników należą zwierzęta uszkadzające rośliny uprawne oraz zbiory tych roślin przechowywane w magazynach, spichrzach, zakładach przetwórczych, uszkadzające drzewa, krzewy leśne i parkowe, materiały drewnopochodne, materiały tekstylne, książki i całe księgozbiory, produkty spożywcze itd. Do szkodników należą niektóre gatunki nicieni, ślimaków, wijów, roztoczy oraz owadów (grupa najliczniejsza), a z kręgowców głównie gryzonie. Szkodniki oprócz oczywistych szkód jakie wywołują, to znaczy oprócz uszkadzania i zniekształcania różnorodnych części roślin i w efekcie znacznego często obniżenia plonu (nierzadko powodują zamieranie roślin), przenoszą czasem również czynniki chorobotwórcze – szkodliwe wirusy, bakterie lub grzyby. Za masowe pojawianie się szkodników odpowiedzialna jest w dużym stopniu uprawa jednego gatunku rośliny na dużej powierzchni (monokultura), a także intensyfikacja rolnictwa.

GRYZONIE


Szczur wędrowny (Rattus Norvegicus)


Szczur Wędrowny

Jest zwierzęciem synatropijnym, tj. żyjącym przede wszystkim w osiedlach ludzkich. Zasiedla zazwyczaj niższe części budynków, piwnice, rury kanalizacyjne itp., zwłaszca tam, gdzie współwystępuje ze szczurem śniadym. Chętnie przebywa w pobliżu wody. Na statkach lokuje się bardzo rzadko. Latem można go spotkać także poza osiedlami ludzkimi, np. nad brzegiem rzek i w innych wilgotnych środowiskach. Nie odchodzi od kryjówek dalej niż 100 m. Szczur wędrowny jest gryzoniem wyrządzającym bardzo duże szkody. Mimo że dobowe ilości spożywanego pokarmu są stosunkowo niewielkie, to straty bywają zwykle poważne, ponieważ dodatkowo traci się duże ilości produktów na skutek ich zanieczyszczania odchodami, zdeptania, rozwleczenia itp. Ponadto szczury mogą przegryzać tekturę, drewno, cienkie blachy, osłony z miękkich metali, rury ołowiane, wszelkiego rodzaju maty i worki, powodując w ten sposób starty (pękanie nadgryzionych worków podczas ładowania, krótkie spięcia w wyniku uszkodzenia kabli elektrycznych, zawalanie się podgryzionych stropów w spichrzach czy magazynach, a nawet całych budynków na skutek uszkodzenia fundamentów). Stanowią też duże zagrożenie dla zdrowia człowieka. Gryzonie te oraz ich pasożyty zewnętrzne mogą być nosicielami zarazków i pasożytów powodujących groźne choroby ludzi, np. dżumę.

Mysz (Mus Musculus)


Mysz Domowa

W Polsce mysz domowa żyje w osiedlach ludzkich, w których znajduje pokarm i odpowiednią temperaturę. Wiosną większość myszy porzuca zabudowania i przenosi się do ogrodów i na pola uprawne, gdzie przebywa do pierwszych przymrozków, po czym wraca do zabudowań. Mysz domowa jest gatunkiem doskonale dostosowującym się do bardzo różnych warunków. Wyrządza, podobnie jak szczury, szkody gospodarcze. W mniejszym niż szczur stopniui zagraża naszemu zdrowiu.



INSEKTY DOMOWE


Prusak (Blatella Germanica)


Prusak

Występują przede wszystkim w pomieszczeniach ogrzewanych: mieszkaniach, piekarniach, sklepach, szpitalach. Mogą przebywać w szczelinach ścian, za listwami, szafami, boazerią, pod kuchenkami i zlewozmywakami. Prusaki zanieczyszczają produkty żywnościowe odchodami i resztkami pancerzyków. Stwierdzono też, że przenoszą one wiele chorobotwórczych drobnoustrojów: bakterii(np. prątki gruźlicy, gronkowce złociste, pałeczki czerwonki), wirusów (np. polio,wirusowego zapalenia wątroby typu A), grzybów i pierwotniaków. Mogą także powodować alergie. Zgromadzone w dużej liczbie prusaki wydzielają charakterystyczny, niemiły zapach.

Mrówka faraona (Monomorium Pharaonis)


Karaluch

W naszym klimacie mrówki faraona żyją wyłącznie w dobrze ogrzanych, ciepłych pomieszczeniach, w których nie ma znacznych wahań temperatury. Ich gniazda, ukryte często w szparach i szczelinach ścian, mieszczą kilka lub nawet kilkadziesiąt tysięcy mrówek, a także rozwijające się potomstwo i parędziesiąt samic. Średnica gniazd ma najczęściej kilka centymetrów. Mrówki mogą gnieździć się niemal wszędzie: pod kafelkami, pod tynkami, blisko instalacji grzewczych i hydraulicznych, w pobliżu zlewozmywaków i wanien, za szafkami, pod boazerią, a także w świeżej, zwłaszcza krochmalonej, bieliźnie, pod doniczkami z kwiatami, w złączeniach mebli itp. W mieszkaniach zasiedlają przede wszystkim kuchnie, łazienki, a z pomieszczeń ogólnego użytku - hydrowęzły, pralnie, zsypy. Gniazd mrówek nie widzimy, ale spostrzec możemy drogi do nich prowadzące. Ponieważ robotnice wędrują często tymi samymi szlakami po pokarm i z nim z powrotem do gniazd, na ścianach, w tych miejscach tworzą się charakterystyczne wyżłobienia. Niszczą żywność. Ich bolesne ukłucia mogą prowadzić do wystąpienia objawów alergii. Możliwe jest również przenoszenie przez mrówki chorobotwórczych bakterii i innych mikroorganizmów.

Karaluch (Blatta Orientalis)


Mrówka Faraona

Występują na wsiach i w małych miasteczkach - w pomieszczsniach gospodarczych, w których są przechowywane np. plony z ogródków, a niekiedy też w kopcach z ziemniakami. W dużych blokach mieszkalnych - najczęściej w pomieszceniach na dolnych kondygnacjach, jak hydrowęzły, pralnie, często także piwnice, zwłaszcza jeżeli jest tam przechowywana żywność, niekiedy mieszkania parterowe, głównie kuchnie i łazienki. Niszczą i zanieczyszczają żywność, mogą też przenosić niebezpieczne choroby wirusowe i baktryjne, podobnie jak prusaki, na powierzchni swojego ciała lub przez odchody. Są także nosicielami pasożytów jelitowych - glist, owsików, tasiemców.

Pchły (Siphonaptera)


Pchła

Na Ziemi żyje około 1500 gatunków tych dokuczliwych owadów, z tego kilkadziesiąt - także w Polsce. W naszym otoczeniu najczęściej możemy mieć do czynienia z pchłami: ludzką (Pulex irritans), psią (Ctenocephalideds canis), kocią (Ctenocephalideds felis), szczurzą (Xenopsylla cheopis), zwana też dżumową, oraz różnymi gatunkami pcheł ptasich. Wymienione gatunki pcheł są pasożytami zwierząt stałocieplnych - żyją bezpośrednio na nich oraz w ich bliskim otoczeniu. Tylko około 10-20% owadów przebywa na żywicielu, reszta - w jego posłaniu i miejscach wylegiwania się (np. w tapicerowanych meblach). Pasożytujące na różnych żywicielach pchły mogą przenosić patogeny i pasożyty między zwierzętami dzikimi, hodowlanymi i człowiekiem. Pchły mogą rozpowszechniać: dżumę, tularemię, różycę, dur szczurzy, różne infekcje wirusowe. Są także przejściowymi żywicielami niektórych tasiemców, mogących rozwijać się w organizmach psów, kotów i ludzi. Psy i koty zaatakowane przez pchły zwykle silnie drapią się, iskają, są zaniepokojone. Długo utrzymujące się intensywne zapchlenie może spowodować pogorszenie się kondycji zwierzęcia, krwawienia, a w wyniku uporczywego drapania się i gryzienia zaatakowanych partii skóry - także wyłysienie. Niekiedy dochodzi do wtórnej infekcji zadrapań. Zwierzęta osłabione i chore bywają często bardziej zapchlone niż zdrowe. Nawet niewiele ukłuć pcheł może wywołać nadwrażliwość skóry, ponieważ ślina tych owadów zawiera antygeny, wywołujące alergiczne dermatozy u zwierząt, a u wrażliwych ludzi - zmiany typu pokrzywki.


INSEKTY ZEWNĘTRZNE


Mucha domowa (Musca Domestica)


Mucha Domowa

Szarobrązowa mucha domowa (Musca Domestica) występuje często w pomieszczeniach gospodarczych i hodowlanych, w pobliżu śmietników, gnojowników i wszędzie tam, gdzie resztki pokarmowe nie są odpowiednio zabezpieczone. Mniejsza od muchy domowej ciemnoszara mucha fannia (Fannia Canicularis) występuje najliczniej jesienią w pomieszczeniach mieszkalnych i inwentarskich. Bolimuszka (Stomoxys Calcitrans), posiadająca kłujkę przylatuje do mieszkań z zabudowań gospodarskich lub stajni. Wszędobylska mucha chętnie siada na odchodach ludzkich lub bydlęcych, zbierając przy tym na owłosionym ciele tysiące bakterii, które następnie może pozostawić na produktach żywnościowych (np. na mięsie, warzywach, owocach, słodyczach), a stąd już krótka droga do zakażenia człowieka i zatruć pokarmowych (salmonellozy). Muchy mogą także przenosić groźne choroby zakaźne, jak: dur brzuszny, czerwonkę, gruźlicę chorobę Heinego-Medina oraz niektóre schorzenia grzybicze i pasożytnicze. Bolimuszka podejrzana jest o zakażanie tularemią i wąglikiem. Granatowoniebieska, duża, krępa mucha plujka (Calliphora Vicina) zanieczyszcza żywność. Może rozwijać się w ranach powodując muszyce. Zielonkowoubarwiona mucha zielona (Lucilla Sericata) może składać jaja w ranach, a także w otworach nosowych, usznych lub fałdach skóry ludzi i zwierząt.

Komary (Culicidae)


Komar

W lasach, zagajnikach śródpolnych, parkach, ogrodach, tj. wszędzie tam, gdzie jest duża wilgotność powietrza. W Polsce żyje ponad 50 gatunków komarów. Ukłucia komarów mogą powodować miejscowe odczyny zapalne skóry, silne swędzące obrzęki i zaczerwienienia, czasami bąble. Komary prznoszą - ale zdarza się to rzadko - takie choroby, ,jak tularemia oraz zapalenie opon mózgowych i rdzenia, a niektóre widliszki także malarię.



Meszki (Simulidae)


Meszka

Dorosłe owady przebywają w pobliżu wód płynących. Samice wyposażone w kłujkę atakująludzi i zwierzęta często podczas dnia, w pełnym słońcu. Ukłucia meszek są bardziej bolesne od ukłuć komarów i pozostawiają wyraźny krwawiący ślad. Mogą też powodować obrzęki i gorączkę. U zwierząt, np. bydła na pastwiskach, narażone na ujkłucia są zwłaszcza okolice oczu, pyska, nbozdrzy, odbytu i narządów płciowych. Toteż w porze aktywności meszek przy dużej ich agresywności niewskazane jest wyprowadzanie zwierząt z pomieszczeń. Krowy pokłute przez te owady dają mbniej mleka, a drób gorzej się niesie. Przy znacznej agresywności owadów zaatakowane zwierzęta giną wskutek ubytku krwi, działania jadu powodującego zmiany skórne i zaburzenia oddechowe (obrzęki płuc). Zespół tych objawów nazywamy hararą.

Osa (Vespa Germanica)


Osa

Swoje gniazda osy umieszczeją pod belkowaniem dachów, na strychach, w starych ulach, na drzewach, w dziuplach lub nawet w ziemi (zależnie od gatunku). Do naszych domów przylatują zwabione zapachem dojrzałych, często fermentujących owoców, gotowanych potraw, słodyczy, odpadków kuchenncyh i mięsa. Odżywiają się pokarmem roślinnym i zwierzęcym; mogą pożerać inne gartunki owadów, np. muchy. Te bardzo dokucziwe owady często spotyka się w sklepach, ,na targowiskach, w obejściach gospodarskich i kuchniach. Ukłucia os powodują piekący, silny ból, miejscowe odczyny zapalne, a nawet zatrucia całego organizmu. Osy, w odróżnieniu od pszczół, ,podczas ataku nie tracą żądła. Ich jad, podobnie jak pszczół, ma kwaśny odczyn, aromatyczny zapach i gorzki smak. Pszczxególne jego składniki, a jest ich kilkanaście, działają silnie toksycznie, hemolitycznie i powodują silny ból. Przypuszcza się, że około 2% ludzi uczula się na jad już po pojedynczym ukłuciu, którego podstawowymi objawami są: ból w miejscu użądlenia, szybko rozprzestrzeiajacy się obrzęk (szczególnie silny przy ukłuciu w twarz), stany zapalne. U dzieci może wystąpić gorączka i pokrzywka. Do objawów miejscowych dołączają się niekiedy objawy ogólne, jak porażenie i skurcze mięśni, krwawienia z dziąseł i nosa, nudności, obniżenie wydolności nerek i zaburzenia pracy serca. Najbardziej niebezpieczne sa ukąszenia w usta, szyję, gardło, język, krtań, doprowadzają do groźnego obrzęku nagłośni. Gdy osa wprowadzi jad bezpośrednio do żył, nie pojawiają się żadne objawy miejscowe, poszkodowany odczuwa natomuiast zawroty glowy, osłabienie, nudności, oziębienie ciała i ma przyśpieszony oddech. Człowiek - w zależności od cech osobniczych - silniej lub słabiej reaguje na ukąszenia os. Użądlenia są niebezpieczne zwłaszcza dla osób cierpiących na alergie - w skrajnych przypadkach mogą doprowadzić nawet do śmierci. Osy wyrządzają też szkody w sadach - uszkadzają owoce, powodując ich gnicie.

Szerszeń (vespa crabro)


Szerszeń

Gnieździ się w dziuplach drzew, czasmai na strychach, pod okapami starych, opuszczonych budynków, bardzo rzadko pod ziemią. Buduje gniazda wielkości ludzkiej głowy, składające się z wielu plastrów. Szerszenie są aktywne całą dobę, mogą atakować więc nie tylko za dnia, ale i nocą. Pokłucie przez szerszenie, związane z wprowadzeniem dużej (proporcjonalnej do rozmiarów owada) ilości jadu, może być bardzo niebezpieczne. Jad szerszeni silnie poraża świnki morskie (padają już po kilku godzinach) i ptaki. Szerszenie mogą też niszczyć drzewa, obgryzając ich korę. Silnie uszkodzone gałęzie obumierają w następnym roku.



INNE SZKODNIKI


Mklik mączny (Ephestia Kuehniella)


Miklik

W Europie mklik mączny pojawił się dopiero pod koniec XIX w., w Polsce - na początku XX w. i jest uważany za najpospolitszego szkodnika mąki i produktów zbożowo-mącznych, zarówno w dużych magazynach, młynach, jak i w mieszkaniach. Gąsienice mklika zaanieczyszczają przede wszystkim mąkę (także kukurydzianą) i inne produkty zbożowo-mączne (płatki, otręby, kasze, pieczywo zwykłe i cukiernicze), ale mogą żywić się także suszonymi grzybami, owocami i warzywami.

Strąkowiec fasolowy (Acanthoscelides obsoletus)


Strąkowiec

We wszystkich strefach klimatycznych, zarówno w polowych uprawach fasoli, jak i w pomieszczeniach, gdzie się ją magazynuje. Szkodliwość tego owada wynika ze sposobu rozmnażania się. Wylęgłe z jaj młode larwy wgryzają się w nasiona, niszcząc uprawy fasoli. Przepoczwarzają się one wewnątrz ziarna, przygotowując przedtem miejsce wyjścia dla dorosłego owada, wygryzając korytarzyk w miąższu, zostawiając widoczny z zewnątrz wylot dla doroslego owada.



Mącznik młynarek (Tenebrio Molitor)


Mącznik

Żyją na drzewach, w gniazdach ptaków. Można je też często spotkać w młynach, piekarniach i mieszkaniach. Ich duże larwy bywają pokarmem dla małych zwierząt w hodowlach i przynętą wędkarską. Zarówno osobniki dorosle, jak i larwy uszjkadzają i zanieczyszczają ziarna zbóż i ich przetwory. Mogą też odżywiać się innymi produktami roślinnymi. Ze względu na powolny rozwój i rzadkie masowe pojawienie się owad ten nie stanowi znacznego zagrożenia.



Mącznik młynarek (Tenebrio Molitor)


Mól

W mieszkaniach, na strychach, w magazynach z wyrobami skórzanymi i futrzarskimi, a także w długo nie sprzątasnych pomieszczeniach, gdzie pozornie nie ma nicdo zjedzenia. Owady te mogą się jednak i tam rozwijać, kurz zawiera bowiem włókna wełniane (a także inne, mogące służyć jako pożywienie dla larw moli) w ilości wystarczającej molowi do rozwoju od jaja do poczwarki. Larwom szczególnie odpowiadają miejsca zabrudzone lub przepocone, fałdy, szwy i załamania materiałów. Jaja są składane na materiałach pochodzenia zwierzęcego: wełnie, futrach lub skórach, pierzu, piórach. Z jaj wykluwają się larwy, które w miejscu żerowania otaczają się filcowatym, białym oprzędem i pozostają tam do momentu przepoczwarczenia się lub zjedzenia wszystkiego dookoła. Larwy są bardzo żarloczne. Natomiast dorosły mól nie wyrządza szkód, gdyż sam nie pobiera pokarmu.

Spuszczel pospolity (Hylotrupes Bajulus)


Spuszczel

W całej Europie. Lubi miejsca dobrze nasłonecznione i ciepłe, a więc strychy, dachy i południowe ściany budynków. W Europie jest to najgroźniejszy szkodnik budowli drewianych, słupów trakcji elektrycznej i ogrodzeniowych, pali mostowych i portowych. Atakuje drewno drzew iglastych i rozwija się w nim, niszcząc konstrukcje górnych, bardziej nasłonecznionych partii budynkow.



Kołatek domowy (Anobium Punctatum)


Kołatek

W drewnie drzew iglastych i liściastych: w meblach, rzeźbach, ramach obrazów i różnorodnych konstrukcjach budowlanych. Najdogodniejsze warunki do rozwoju mają w piwnicach i innuch chłodnych, ale wilgotnych pomieszczeniach, natomiast nie zadomawiają się na strychach oraz w pomieszczeniach z centralnym ogrzewaniem (jest tam zbyt sucho). Kołatek uszkadza drewno o podwyższonej wilgotności, przede wszystkim belki przyziemne, legary i podłogi. Atakuje również meble, rzeźby i inne wyroby z drewna. Może rozwijać się także w bardzo starych wyrobach z drewna i dlatego jest groźnym szkodnikiem wszelkich eksponatów muzealnych. Pomimo że rozwój kołatków w starym drewnie trwa dłużej niż w krótko użytkowanym, to jednak chrząszcze te chętniej składają jaja w starym. Prawdopodobnie przywabia je zapach odchodów larw ze starych chodników.

Szrotówek kasztanowcowiaczek (Cameraria ohridella)


Kasztanowcowiaczek

Zasiedla stare jak i młode drzewa Kasztanowca białego, głównie w parkach, ogrodach i na cmentarzach, a także wzdłuż dróg. Rozprzestrzenia się niezmiernie szybko. Jest bardzo groźny ponieważ żerując w liściach niszczy ich miękisz, a przez to aparat fotosyntezy. Bardzo je osłabia, co powoduje, że jest ono bardziej podatne i narażone na inne choroby. Ten niewielki motyl składa jaja na liściach Kasztanowca, na których żerują jego larwy. Pierwsze miny pojawiają się w połowie maja, na dolnych gałęziach, potem coraz wyżej, a całkowite zniszczenie liści przez gąsienice drugiego lęgu ma miejsce już w sierpniu. Szkodliwość szrotówka polega na zmniejszeniu powierzchni asymilacyjnej liści. Gąsienice I stadium zjadają górną warstwę komórek miękiszowych liścia tworząc mały, okrągły chodnik o średnicy 1-3 mm tzw. minę. Gąsienice III stadium żerowisko silnie powiększają, a mina larwy IV stadium zajmuje powierzchnię 4-8 cm2 pomiędzy nerwami bocznymi i osiąga długość 3-4 cm. Pierwsze miny na liściach pojawiają się w połowie maja, a całkowite zniszczenie liści przez gąsienice II pokolenia ma miejsce już w sierpniu. Wynikiem jego działalności jest skrócenie przyrostów pędów i zmniejszenie wielkości owoców lub całkowity brak owocowania. Prawdopodobnie krótkotrwała defoliacja drzew nie będzie powodem ich zamierania, ale wczesne pozbawienie drzew liści przez kolejne kilka lat może do tego doprowadzić. Przyspieszenie opadanie liści o 1-1,5 miesiąca następuje wówczas, jeżeli drzewo utraci więcej niż 90% powierzchni asymilacyjnej.